11 maart 1990: Chileens experiment werd succesverhaal

Wat in Chili begon als een experiment na de ijzeren dictatuur van generaal Augusto Pinochet, heeft twintig jaar later een excellente balans opgeleverd. Het land, dat kampt met de nasleep van een van de meest tragische natuurrampen uit zijn geschiedenis, is het grootste politieke en sociaal-economische succesverhaal van heel Zuid-Amerika. Het Chileense model kan met recht een verzorgingsstaat worden genoemd, met een institutionele degelijkheid vergelijkbaar met die van de westerse democratieën.

Tegenstanders van het regime van generaal Pinochet vieren zondag in de Chileense hoofdstad Santiago feest nadat bekend was geworden dat de oud-dictator was overleden. Later raakten ze slaags met de politie. ANP Photo

Op 11 maart 1990 legde Patricio Aylwin, jurist met Iers en Baskisch bloed, de eed af als eerste democratisch gekozen president van Chili na 17 jaar militaire macht. Aylwin was de leider van een bonte coalitie van socialisten, sociaal-democraten, links georiënteerde christen-democraten en radicalen. Aanvankelijk riep de man vragen op onder oprechte democraten. In de jaren tachtig had hij moedig gestreden tegen Pinochet. Maar in 1973 had hij als christen-democratisch senator een congresakte ondertekend waarin het leger werd gevraagd de rechtsorde te herstellen. Dit document werd door Pinochet en de zijnen als excuus gebruikt voor de dramatische coup tegen de socialist Salvador Allende.

De eerste regeringsdaden van president Aylwin namen echter alle morele twijfels weg. Met verve begon hij het repressieve apparaat en de uitzonderingswetten van de militairen te demonteren. Hij stelde een commissie in voor waarheidsvinding en verzoening, die de grove mensenrechtenschendingen van het Pinochet-regime in kaart bracht.

Op economisch gebied corrigeerde Aylwins regering de neoliberale koers van de dictatuur door het concept van ‘groei met sociale rechtvaardigheid’ te introduceren. Er werd een sociale markteconomie ingevoerd, met een stimulerende rol voor de staat. De publieke organisatie Pro Chile, die het nationale bedrijfsleven helpt met promotie, marktonderzoek en handelsmissies, was een persoonlijk idee van Aylwin. Dankzij Pro Chile is de aanwezigheid van koper, hout, papier, bloemen, fruit, zalm en wijn uit Chili exponentieel gestegen op de mondiale markten.

Na zijn ambtstermijn, waarin de economie van het land jaarlijks met ruim 7 procent groeide, trok Aylwin zich in 1994 terug om zich met een eigen non-profitorganisatie te wijden aan armoedebestrijding en de bevordering van mensenrechten in Latijns-Amerika. Hij is behangen met eredoctoraten uit alle hoeken van de wereld. Inmiddels 91 jaar oud wordt Aylwin nog altijd op de voet gevolgd door de Chileense pers.

Aylwin luidde vier lustra van centrum-linkse regeringen in. Zijn opvolgers Eduardo Frei (1994-2000), Ricardo Lagos (2000-2006) en Michelle Bachelet (2006-2010) gingen op zijn koers voort. In twee decennia daalde het percentage armen onder de Chileense bevolking van 42 naar 13, een record op het continent. De middenklasse groeide aanzienlijk, dankzij een politiek van controle op de overheidsfinanciën, inflatiebestrijding en bevordering van buitenlandse investeringen. Elk jaar waren de Chilenen getuige van een sneller productieritme, betere publieke dienstverlening en een hogere levensstandaard.

Maar op 17 januari van dit jaar kwam er een eind aan de centrumlinkse hegemonie van de Concertación de los Partidos por la Democracia. De bonte coalitie verloor de presidentsverkiezingen tegen multimiljonair Sebastián Piñera, die op 11 maart in functie treedt. De Concertación heeft ingeboet aan elan en is toe aan verjonging. Chili is de oude gezichten beu. Het rechts van Piñera is nieuw en heeft niets te maken met de reactionaire, autoritaire en hyperconservatieve ‘holbewoners’ uit de dictatuur.

Op het eerste gezicht lijkt de Chileense mediatycoon en voetbalmecenas een soort Berlusconi; maar Piñera’s democratische geloofsbrieven zijn overtuigend. Hij heeft Pinochet altijd bestreden en zijn eerste stappen in de politiek, eind jaren tachtig, werden gesaboteerd door de geheime dienst van het regime.

Het begin van Piñera’s presidentschap zal in het teken staan van de wederopbouw, na de desastreuze aardbeving. Vervolgens wil hij koersen op de eindbestemming die Patricio Aylwin altijd voor ogen stond: de Eerste Wereld.