Recensie door Olaf Tempelman
Gepubliceerd op 10 februari 2010, 02:33:00, bijgewerkt op 10 februari 2010, 02:33:00
Veel Nederlandse soldaten die in de tweede helft van de jaren veertig naar Indië vertrokken ‘om de rust en orde te herstellen’ wisten niet anders of de bevolking kwam hen met open armen ontvangen. De realiteit waarmee zij te maken kregen was doorgaans grimmiger. Echter: nooit op foto’s in populaire Hollandse weekbladen. De Nederlandse Legervoorlichtingsdienst had een stevige voorkeur voor plaatjes die suggereerden dat de inheemse bevolking blij was met ‘onze jongens’.
Zo drukte het katholieke weekblad De Tijd op 6 augustus 1947 een foto af van een militair die vanuit zijn jeep nonchalant sigaretten uitdeelt aan de kampongbevolking op Java. Onderschrift: ‘Een van de Hollandse soldaten speelt Sinterklaas in Indië.’ Op een andere foto die de goedkeuring van de Legervoorlichtingsdienst kon wegdragen, geeft de Goedheiligman zelf met schimmel acte de présence op Java, speciaal voor de soldaten. Talrijk waren in de Nederlandse pers ook de portretten van ontspannen, zelfverzekerde militairen met onderschriften als: ‘De slagersknecht uit Rotterdam is in Indië de waker over rust en vrede.’
De foto’s die niet mochten worden afgedrukt, suggereerden maar al te vaak dat de koloniale oorlog niet schoon maar vuil was. De veelal slecht bewapende Indonesische soldaten werden in de Nederlandse pers doorgaans betiteld als ‘extremisten’ of ‘fanatiekelingen’. Beelden van geïntimideerde, verminkte of gewonde strijders, krijgsgevangenen en massagraven bereikten het Nederlandse publiek zelden of nooit – net zomin als die van Nederlandse doden of gewonden. Begin januari 1949 bracht generaal-majoor Simons een bezoek aan voor hun leven vechtende Nederlandse soldaten in een veldhospitaal in Yogyakarta. De negatieven van het bezoek werden door de Legervoorlichtingsdienst bekrast om publicatie te voorkomen.
Een van die foto’s is met krassen en al afgedrukt in Koloniale Oorlog 1945-1949 - Van Indië naar Indonesië. De historici René Kok, Erik Somers en Louis Zweers speurden intensief in archieven, particuliere verzamelingen, ter beschikking gestelde foto-albums van veteranen en lastig toegankelijke collecties in Indonesië. Zweers vond ook materiaal terug dat de Legervoorlichtingsdienst eind 1949 had vergeten te vernietigen. Het resultaat is een indrukwekkende selectie foto’s die een minder gefilterd beeld geeft van de jaren 1945-1949. We zien Nederlandse militairen ‘extremisten’ onder schot houden, ‘rebellen’ tot overgave dwingen en krijgsgevangenen afvoeren – en een arme burgerbevolking die meestal angstig toekijkt.
Andere foto’s tonen de Nederlandse soldaten zoals ze destijds nooit mochten worden afgebeeld, bezweet, ziek, uitgeput of balorig. Uniek zijn de beelden van de Indonesische zijde, het ‘vijandelijk gebied’. Meestal werden ze geschoten door journalisten uit de Verenigde Staten, destijds de machtige anti-imperialistische bondgenoot van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijders. Hugo Wilmar was een van de weinige Nederlanders die erin slaagde aan Indonesische zijde te fotograferen. Hij deed zich voor als Amerikaan en slaagde erin door te dringen tot Soekarno zelf. Uit de privé-albums van soldaten is een aantal pagina’s in hun oorspronkelijke vorm overgenomen. Oorlogsvrijwilliger Mickers voorziet zijn kiekjes van maten en leden van de lokale bevolking van onderschriften als ‘een kleine bedelaar’, ‘een gesneuvelde extremist’ en ‘wijlen Sjef Kuppens met zijn baboe’. Na zijn terugkomst in Nederland kreeg Mickers psychische problemen en werd zenuwziek verklaard – een lot dat veel meer Indië-veteranen trof.