Grieken haten Plato

Ik ben vaak in Griekenland geweest, en heb me altijd verbaasd hoe uit de bakermat van de rede zo’n chaotisch land kon ontstaan. Een paar jaar geleden landde ik op het vliegveld van Santorini. Ik was de laatste die nog een taxi wist te bemachtigen. Gelukkig zat ik naast de chauffeur. De achterbank was volgepropt met vier volwassen mannen. Wie na ons kwam, moest maar zien hoe hij zijn hotel bereikte. Taxi’s reden er niet meer, want op het hele eiland was geen druppel benzine te krijgen. Alle pomphouders waren in staking gegaan. De reden: de regering had geëist dat ze hun pompen op een computergestuurde kassa zouden aansluiten, zodat ze benzine niet meer zwart konden verkopen. Schandalig! Een ongehoorde inbreuk op de vrijheid!

Dat is democratie, zou Plato hebben gezegd. In een democratie krijgen de begeerten vrij spel en worden ondeugden niet meer bestraft. Vrijheid is goed, dwang slecht. Daardoor worden burgers overgevoelig: ‘Iemand hoeft hun maar schijn van dwang proberen op te leggen, en ze gaan al koken’.

Van deze rommeligheid wilde Plato niets weten. In de Politeia beschreef hij zijn ontwerp voor een ideale staat, die volgens strikt redelijke principes geleid moest worden. Aan het hoofd stonden de heersers, de koning-filosofen die wisten wat ‘het Goede’ was. Plato geloofde immers in ‘het Goede’ als een objectief verschijnsel, dat door mensen gekend kon worden – zij het alleen door de best opgeleide en meest wijze mensen.

Misdadig

Daardoor geldt hij wel als de aartsvader van het totalitarisme. Als het Goede werkelijk bestaat, wordt het immers misdadig om je daartegen te verzetten. Wie het Goede ontkent of dwarsboomt, staat een stralende toekomst voor de gehele mensheid in de weg. Deze redenering zou later enthousiast worden toegepast door Franse revolutionairen, communisten en nazi’s.

Plato’s ideale orde werd bewaakt door een kaste van wachters. De staat wees ouders aan die vanwege hun uitstekende fokeigenschappen een wachter mochten produceren. Als het resultaat onverhoopt tegenviel, werd de baby gedood. Een gezond kind werd weggehaald bij zijn ouders en kreeg een staatsopvoeding. Hij kreeg een militaire training en werd op een dieet van stichtende muziek en poëzie gezet. Het werd hem verboden om kennis te nemen van alles wat lelijk en schadelijk was.

Het zou een beetje anders lopen met de Grieken. Historici wijten de Griekse chaos aan de lange periode van Ottomaanse overheersing. Het werd een sport om de staat – lees de Turken – te slim af te zijn. Maar hoe chaotisch de Griekse staat ook functioneert, hij valt nog altijd te verkiezen boven de fanatieke redelijkheid van Plato.