Ruim 3.400 lezers deden mee aan de voorronde van de Grote Geschiedenis Quiz 2010. Sommige historische kwesties bleken echte instinkers. De winnaars strijden verder op televisie.
Door Esther Ladiges en Arnold Vonk
Het begon allemaal zo gemakkelijk, de voorronde van de Grote Geschiedenis Quiz (GGQ). Vrijwel alle lezers die meededen, hadden de eerste vraag, over de rood-met-witte stok die bij veel kappers aan de gevel hangt, goed. Hieronder volgen per vraag de juiste antwoorden en een korte toelichting.
De antwoorden op een rij:
1c, 2b, 3d, 4b, 5a, 6b, 7d, 8d, 9a, 10c, 11a, 12c, 13b, 14b, 15b, 16a, 17d, 18c, 19c, 20a, 21a, 22d, 23d, 24b, 25a.
1 De rood-met-witte barbiersstok is nog vaak te zien aan de gevel van kappers. Het opvallende uithangbord vindt zijn oorsprong in de Middeleeuwen. Waar staat de kleur rood voor?
1c: Kappers hadden in de Middeleeuwen vaak de schoonste en scherpste messen van hun dorp. Daarom konden ze het recht krijgen om kleine chirurgische ingrepen te verrichten, zoals aderlaten en wonden verbinden. Bij het aderlaten moest de patiënt in een stok knijpen, waardoor de aderlating vlotter verliep. Met een witte doek werd het bloed opgevangen. De rood- met-witte stok bij kapperszaken verwijst naar deze dubbele functie: het wit staat voor de ‘laatdoeken’ en het rood voor het bloed.
2 Kaat Mossel werd in 1784 gearresteerd wegens opruiing. Ze had een demonstratie georganiseerd in Rotterdam, die gepaard ging met geweld, plundering en brandstichting. Tegen wie kwam zij, samen met andere volksvrouwen, in actie?
2b: Tegen de patriotten. Kaat was een Oranjefan van het eerste uur; jaarlijks demonstreerde ze haar trouw aan de Oranjes op de verjaardag van stadhouder Willem V. Omdat patriotten deze viering provocerend vonden, richtten zij en andere orangisten vrijkorpsen op om zich te beschermen. Op 3 april 1784 – Kaat was toen bijna 61 – kwam het tot een confrontatie. Ze werd opgepakt en belandde voor bijna drie jaar in de gevangenis.
3 In 1986 werd actie gevoerd met de volgende leus: ‘De nazi’s deden het grondig, maar het kan altijd beter.’ Waar protesteerde deze campagne tegen?
3d: In het 'Orwell-jaar' 1984 begon de discussie over de legitimatieplicht in Nederland. Dit ontketende beroering onder het volk en in de politiek. Het idee alle burgers als potentiële criminelen te zien zou niet passen in de Nederlandse tradities. Vergelijkingen met het door de nazi’s ingevoerde persoonsbewijs waren aan de orde van de dag. In 2003 werd de identificatieplicht echter alsnog zonder al te veel ophef ingevoerd.
4 Door welke ramp werd de Republiek níét getroffen in het rampjaar 1672?
4b: In 1672 werd de republiek getroffen door verschillende rampen, maar niet vernietiging van de havens van Holland door een vloedgolf. Wel werd de Hollandse Waterlinie in werking gezet. Het gebied tussen Amsterdam, Muide, Gorinchem en Dordrecht stond eind juni 1672 onder water ter verdediging tegen de Fransen.
5 De Nederlandse Operatie Black Tulip riep in 1946 veel weerstand op in binnen- en buitenland. Wat hield deze operatie in?
5a: Vanaf 1946 werden de in Nederland wonende Duitsers het land uitgezet. Vaak betrof het gezinnen die al vanaf de jaren twintig in Nederland woonden. Zij werden van hun bed gelicht, in kampen geplaatst en over de grens gezet. Dit alles als ‘vergelding voor de geleden schade’. Bij het einde van de operatie, in 1950, waren er rond de 3.500 Rijksduitsers de grens overgezet.
6 Op basis van dateringen van skeletmateriaal weten we redelijk nauwkeurig sinds wanneer we kunnen spreken van de Homo erectus, een vroege mensachtige en een verre voorloper van de moderne mens. Hoe lang geleden ontstond deze soort?
6b: De Homo erectus leefde 1,8 miljoen jaar geleden. Deze soort had een grote herseninhoud en maakte gebruik van werktuigen. De Homo erectus ontstond in Afrika. Nadat enkele populaties zich naar nieuwe continenten verplaatsten en zich aan hun nieuwe leefomgeving aanpasten ontstonden er nieuwe soorten.
7 Wat was het ‘Daklozenberaad’ uit 1955?
7d: In de jaren vijftig van de vorige eeuw probeerden aanhangers van de ideologie van ‘de Derde Weg’ voet aan de grond te krijgen in de gevestigde politiek. Een aantal van hen verenigden zich in het Daklozenberaad van 1955. Toen bleek dat zij geen pacifisme in de politiek konden brengen werd het Daklozenberaad in juni 1956 omgezet in de Actiegroep tot Vorming van een Partij op Anti-Militaristische en Socialistische Grondslag, de voorloper van de Pacifistisch Socialistische Partij.
8 Het is een bekend beeld uit de Klassieke Oudheid: in het jaar 49 v.Chr. steekt Caesar met een legioen soldaten de rivier de Rubico over. Maar wat was de betekenis van deze daad?
8d: Volgens het Romeinse recht mocht geen enkele generaal met een leger de Rubico oversteken. Toen Caesar dit toch deed ontketende hij een burgeroorlog die tot 45 v. Chr. zou duren.
9 Florence Nightingale is beroemd geworden vanwege haar hervormingen van de verpleegkunde in Groot-Brittannië. Welke vinding had zij nog meer op haar naam?
9a: Florence Nightingale, beroemd vanwege haar goede zorgen voor gewonden van de Krimoorlog (1853-1856), was niet het zachtaardige, waakzame vrouwtje dat velen van haar hebben gemaakt. Ze was naast verpleegster ook wiskundige en bedacht onder andere het pooldiagram om het thuisfront statistisch op de hoogte te houden van de ontwikkelingen op de Krim. Handjes vasthouden aan bed deed ze evenmin, lichamelijke nabijheid schrikte haar af.
10 Etnische zuiveringen zijn niets nieuws. Tussen welke twee landen vond begin jaren twintig een enorme, maar vooral ongelijke bevolkingsruil plaats?
10c: Deze grootschalige bevolkingsruil vond in 1923 plaats tussen het pas onafhankelijk geworden Turkije en Griekenland. Ruil is echter een ietwat luchtige term voor de overeenkomst die onder druk van Atatürk tussen de twee landen werd gesloten. Deze was het gevolg van de Grieks-Turkse oorlog van 1919-1922.
11 In 1812 vertrok Napoleon naar Rusland met een enorm leger – de totale grootte van bedroeg 600.000 man. Er vochten tussen de 15.000 en 20.000 Nederlandse soldaten mee. Hoeveel Nederlanders kwamen er terug?
11a: Het waren er slechts 500 tot 2.000. Napoleon had zich verkeken op de logistieke problemen en de extreme weersomstandigheden waarin het enorme leger zich moest verplaatsen.
12 Na afloop van de Tweede Wereldoorlog werden de Duitse en Japanse leiders berecht in de rechtbanken van Neurenberg en Tokio. De voorbereidingen verliepen moeizaam. Wat was het grootste probleem?
12c: Het internationale strafrecht. Oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid bestonden nog niet, en internationaal strafrecht was nog geen gevestigde discipline.
13 Op 22 januari 1621 ontsnapte Hugo de Groot in de befaamde boekenkist uit Slot Loevestein om zijn levenslange gevangenschap te ontlopen. Waarom had hij deze straf gekregen?
13b: Hij had deze straf gekregen omdat hij de raadspensionaris Van Oldenbarneveldt steunde in een van diens conflicten met prins Maurits. Die liet beiden op 29 augustus 1618 gevangenzetten. Opgesloten in Slot Loevestein deed de vermaarde Grotius meerdere vruchteloze pogingen tot verzoening met de stadhouder, tot hij in 1621 wist te ontsnappen.
14 Vlak na de grondwetsherziening werd in 1849 de eerste vreemdelingenwet van kracht. Wanneer trad de volgende officiële vreemdelingenwet in werking?
14b: De afgelopen jaren is er veelvuldig gediscussieerd over de Vreemdelingenwet van Job Cohen uit het jaar 2000, nadat er vele vluchtelingen naar Nederland waren gekomen. Ook tijdens de Eerste Wereldoorlog kwamen er veel vluchtelingen. Daarom werd er op 17 juni 1918 werd er een wet uitgevaardigd, die onder andere bepaalde dat vreemdelingen die een gevaar voor de openbare orde vormden, konden worden uitgezet worden. Het was een wet voor buitengewone omstandigheden, die niettemin een grote invloed zou hebben op het beleid van Nederland ten aanzien van vluchtelingen en immigranten. Pas in 1963 werd er een nieuwe wet aangenomen die de oude wetten verving.
15 Welke Arabische leider staat op de afbeelding afgebeeld naast Saddam Hoessein?
15b: Saddam staat afgebeeld naast Salah ad-Din Yoessoef bin Ajoeb, beter bekend als Saladin. Dit islamitische icoon staat ook in het westen bekend om zijn groot leiderschap ten tijde van de Kruistochten.
16 Wat was het jansenisme?
16a: Het ‘jansenisme’ verdeelde de katholieke kerk twee eeuwen lang. De theoloog Cornelius Jansen, stelde dat het voorbestemd was of mensen gered of verdoemd zouden worden. Met deze ideeën kwam Jansen verdacht dichtbij het gedachtegoed van de protestanten. Overigens zagen de zogenaamde jansenisten zichzelf niet als een aparte beweging en ontkenden dat de beweging los van de gevestigde katholieke kerk stond
17 Nieuwkomers doen het goed in de Nederlandse politiek, al houden ze het vaak niet lang vol. Welke debuterende partij kwam vlak na oprichting met acht zetels in de Tweede Kamer?
17d: Niet D66, wat veel lezers dachten, kwam na haar debuut met acht zetels in de Tweede Kamer, maar de centrum-rechtse sociaal-democratische partij DS’70, in 1971. D66 was de periode daarvoor met zeven zetels in de Kamer gekomen. Conflicten en afsplitsingen deden de partij DS’70 geen goed, en in 1983 werd ze alweer opgeheven.
18 Winston Churchill kwam als grote held uit de Tweede Wereldoorlog en werd daarom gelauwerd. Welke toonaangevende prijs ontving hij?
18c: Churchill was naast zijn succesvolle politieke carrière ook een begaafd schrijver. Voor zijn uit drie delen bestaande memoires van de Tweede Wereldoorlog kreeg hij in 1953 de Nobelprijs voor de Literatuur. Volgens de jury was dit vanwege zijn ‘meesterschap in de historische en biografische beschrijvingen, alsmede voor zijn briljante retoriek in het verdedigen van menselijke waarden’.
19 We kennen Samuel van Houten natuurlijk van het Kinderwetje van 1874. Waar zette hij zich nog meer voor in?
19c: Sam van Houten stond achter het idee dat armoede door overbevolking kwam van Thomas Malthus. Maar waar Malthus vooral seksuele onthouding voorstond, legde Van Houten de nadruk vooral op anticonceptie. De Nieuw Malthusiaansche Bond, waar hij erelid van was, gaf voorlichting over dit onderwerp. Er waren Malthusianisten die de afschaffing van het huwelijk bepleitten, maar niet Van Houten, hij trouwde zelfs twee keer.
20 In het eerste Nederlandstalige gedrukte kookboek Een notabel boecxken van cokeryen (1514) staan maar weinig gerechten die rood vlees bevatten. Waarom is dit?
20a: Het was gemaakt voor de gegoede burgerij die kon lezen en zich de dure ingrediënten uit het boek kon veroorloven. De prijs van vlees vormde dus niet het probleem, maar wel de Rooms-Katholieke Kerk. De kerk had tijdens de late Middeleeuwen veelgrote invloed op het dagelijks leven van mensen. Alle vastendagen bij elkaar opgeteld mocht er vijf maanden per jaar geen vlees gegeten worden, en hier werd in het kookboek rekening mee gehouden.
21 Welke van de volgende periodieken was géén verzetskrant in de Tweede Wereldoorlog?
21a: De Volkskrant. Trouw, Vrij Nederland en Het Parool waren dat daarentegen wel. Tijdens het begin van de bezetting werd de zittende Volkskrant-hoofdredacteur vervangen door een NSB’er. Zowel lezers als medewerkers liepen weg, in 1941 verscheen de laatste Volkskrant tijdens de bezetting.
22 Op 26 oktober 1950 vertrok de eerste lichting soldaten van het Nederlands Detachement Verenigde Naties naar Korea. Aanvankelijk bestond er bij de Nederlandse regering weerstand tegen het zenden van grondtroepen. Waarom ging zij uiteindelijk toch overstag?
22d: Aanvankelijk bestond er bij de Nederlandse regering weerstand tegen het zenden van grondtroepen. Zij ging uiteindelijk toch overstag, omdat de Verenigde Staten de druk op Nederland hadden opgevoerd. De regering-Drees stuurde een kleine troepenmacht en een marinevaartuig naar het slagveld. De kosten hiervan hadden in het naoorlogse Nederland een kleine recessie tot gevolg.
23 Wanneer werd het eerste officiële Nederlandse landskampioenschap voetbal in de eredivisie gehouden?
23d: Met ingang van het seizoen 1956-1957. Het was een hoofdklasse van achttien clubs waarvan de hoogstgeplaatste tevens landskampioen zou zijn. Voor de oprichting van de Eredivisie werd het kampioenschap beslist in de kampioenscompetitie waarin de beste teams van de vier windrichtingen tegen elkaar streden om de titel landskampioen.
24 In de 17de en 18de eeuw werden er verschillende zeeoorlogen uitgevochten tussen Engeland en Nederland. De afloop had voor beide landen voor- en nadelen. Koppel de uitkomst aan de juiste oorlog.
24b Deze oorlogen hebben alles te maken met de opkomst van Groot-Brittannië en de ondergang van de Republiek als grote zeemacht. De Akte van Seclusie volgde na de Eerste Engelse Zeeoorlog (1652-1654); er werd besloten dat het stadhoudersambt nooit meer door een Oranje bekleed mocht worden. Nederlandse schepen mochten Duitse goederen naar Engeland verschepen na de Tweede Zeeoorlog (1665-1667), de oorlog die voor Nederland het meest succesvol is gebleken. Maar daarna ging het alweer mis: New York kwam definitief in Engelse handen tijdens de Derde Zeeoorlog (1672-1674). En tijdens de Vierde Engelse Zeeoorlog (1780-1784) kregen de Engelsen het recht op vrije doorvaart door de Molukken.
25 Uit angst voor de internationale revolutie werd Willem II in 1848 in 24 uur van conservatief tot liberaal. Dit leidde tot de grondwetsherziening, die bepaalde dat de Tweede Kamer voortaan rechtstreeks zou worden gekozen, wat wel beschouwd wordt als het begin van onze democratie. Hoeveel procent van de volwassen mannen voldeed bij de verkiezingen van 1848 aan de vereiste census om te mogen stemmen?
25a: In 1848 voldeed 7,3 procent van de Nederlandse mannen aan de vereiste census om te mogen stemmen. Pas in 1917 werd het algemeen mannenkiesrecht ingevoerd.
Dertig lezers hebben door hun deelname en hoge score een historisch verrassingspakket gewonnen, met daarin gezaghebbende recente publicaties over de Nederlandse geschiedenis en dvd’s over onze voormalige koloniën.
Drie lezers gaan door naar de finale, die op 13 mei (Hemelvaartsdag) wordt uitgezonden tijdens de Avond van de Grote Geschiedenis Quiz bij de NPS op Nederland 2:
F. Slicht, Amsterdam
F. Zonneveld, Oegstgeest
R. van Hooijdonk, Gemert
Zij maken als team kans op de titel ’geschiedeniskenners van het jaar’, en per deelnemer een weekendje weg voor twee personen naar een historische locatie. Daarvoor moeten zij het wel in drie ronden opnemen tegen vier teams van prominente Nederlanders.